İş kazası tazminatı, işyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen kaza nedeniyle zarar gören çalışanın ya da ölümü hâlinde yakınlarının işverenden talep edebildiği maddi ve manevi tazminattır. Tazminat, çalışanın sürekli iş göremezlik oranı, ücreti, yaşı ve kusur oranları dikkate alınarak hesaplanır; dava iş mahkemesinde görülür.

İş kazası, çalışan için Sosyal Güvenlik Kurumu'nun sağladığı gelir ve ödeneklerle birlikte işverene karşı ayrı bir tazminat hakkı doğurur. İş kazası tazminatı bu nedenle sosyal güvenlik yardımlarıyla karşılanmayan zararın giderilmesini amaçlar.

Bu yazıda iş kazasının tanımı, tazminat türleri, hesaplamada dikkate alınan unsurlar, kusur oranı, zamanaşımı, görevli mahkeme ve işverenin Sosyal Güvenlik Kurumu'na karşı sorumluluğu ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

1. Hangi Olaylar İş Kazası Sayılır?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde sayılan durumlarda meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Kazanın işyerinde olması tek ölçüt değildir.

Kanunda sayılan başlıca durumlar şunlardır:

  • sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen kazalar,

  • işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle meydana gelen kazalar,

  • görevle başka bir yere gönderilen sigortalının asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen kazalar,

  • emziren kadın sigortalının süt izni sırasında meydana gelen kazalar,

  • sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş ve gelişi sırasında meydana gelen kazalar.

İşveren, iş kazasını kanunda öngörülen süre içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirmekle yükümlüdür. Bildirim yapılmaması idari para cezası gerektirir ve bu konu iş güvenliği cezaları yazısında açıklanmıştır.

2. İş Kazası Tazminatı Türleri Nelerdir?

İş kazası nedeniyle talep edilebilecek tazminatlar, kazanın sonucuna göre değişir. Çalışan yaralanmışsa kendisi, ölmüşse desteğinden yoksun kalan yakınları tazminat talep eder.

Tazminat türü

Kim talep eder?

Neyi karşılar?

Geçici iş göremezlik tazminatı

Kazazede çalışan

Tedavi süresince uğranılan kazanç kaybı

Sürekli iş göremezlik tazminatı

Kazazede çalışan

Çalışma gücü kaybı nedeniyle gelecekteki kazanç kaybı

Tedavi giderleri

Kazazede çalışan

SGK tarafından karşılanmayan sağlık giderleri

Destekten yoksun kalma tazminatı

Ölen çalışanın desteğinden yoksun kalanlar

Ölen kişinin sağladığı desteğin kaybı

Manevi tazminat

Kazazede veya yakınları

Duyulan acı ve elemin giderilmesi

Manevi tazminatın miktarı, kusur oranları, kazanın ağırlığı ve tarafların ekonomik durumu dikkate alınarak hâkim tarafından belirlenir. Bu nedenle manevi tazminat talebinin somut olayın özelliklerine göre gerekçelendirilmesi önem taşımaktadır.

3. İş Kazası Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

Maddi tazminat, bilirkişi tarafından kazazedenin ücreti, yaşı, sürekli iş göremezlik oranı, aktif ve pasif çalışma dönemi ile kusur oranları dikkate alınarak hesaplanır. Sosyal Güvenlik Kurumu'nun bağladığı gelirin peşin sermaye değeri, hesaplanan tazminattan düşülür.

3.1. Basitleştirilmiş Hesap Örneği

Yıllık net geliri 360.000 TL olan bir çalışanın %40 oranında sürekli iş göremez hâle geldiği ve işverenin kusur oranının %80 olduğu varsayılsın. Çalışanın bir yıllık kazanç kaybının işverene düşen kısmı 360.000 × %40 × %80 = 115.200 TL olarak hesaplanır.

Gerçek hesaplamada bu yıllık kayıp, çalışanın kalan çalışma ömrü boyunca ve yaşam tablolarına göre iskonto edilerek toplanır. Bulunan tutardan Sosyal Güvenlik Kurumu gelirinin peşin sermaye değeri düşülür; bu nedenle örnek, yalnızca hesaplamanın mantığını göstermektedir.

4. İşverenin Kusuru Nasıl Belirlenir?

İşverenin kusuru, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alıp almadığına göre belirlenir. Kusur oranları genellikle iş güvenliği alanında bilirkişi incelemesiyle tespit edilir.

İşveren, çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür. Çalışanın kendi kusuru veya üçüncü kişinin kusuru, işverenin tazminat sorumluluğunu oranı ölçüsünde azaltabilir; ancak tamamen ortadan kaldırmayabilir. İşveren bir şirketse, iş güvenliği önlemlerini almayan yöneticilerin şirkete karşı sorumluluğu TTK 553 yönetim kurulu sorumluluğu yazısında açıklanmıştır.

5. İş Kazası Davası Nerede ve Ne Zamana Kadar Açılır?

İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davaları iş mahkemesinde görülür. Bu davalar için dava şartı olarak arabulucuya başvurma zorunluluğu bulunmaz.

İşverene karşı açılacak tazminat davası, iş sözleşmesine dayanması nedeniyle Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesindeki 10 yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Uygulamada sürekli iş göremezlik hâlinde zamanaşımının, iş göremezlik oranının kesin olarak belirlendiği tarihten başladığı kabul edilmektedir.

İş ilişkisine ilişkin diğer davalardan farklı olarak işçilik alacakları için arabuluculuk dava şartıdır. Bu nedenle iş kazası tazminatı ile birlikte işçilik alacakları da talep edilecekse her iki talebin usul şartlarının ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

6. İşverenin SGK'ya Karşı Sorumluluğu Nedir?

İş kazası işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı davranışı sonucunda meydana gelmişse, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun yaptığı masraflar ve bağladığı gelirlerin peşin sermaye değeri işverene rücu edilir. Bu sorumluluk, 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesinde düzenlenmiştir.

Rücu tutarı, işverenin kusur oranıyla sınırlı olarak belirlenir. Bu nedenle iş kazası, işveren bakımından hem çalışana karşı tazminat hem de Sosyal Güvenlik Kurumu'na karşı rücu sorumluluğu doğuran çift yönlü bir risk oluşturmaktadır.

7. İş Kazasından Sonra Hangi Deliller Toplanmalıdır?

İş kazası tazminat davasında kusurun ve zararın ispatı, kazadan hemen sonra toplanan delillere dayanır. Zaman geçtikçe tanıklara ulaşmak ve olay yerinin durumunu tespit etmek güçleşir.

Toplanması gereken başlıca deliller şunlardır:

  • kaza tespit tutanağı ve Sosyal Güvenlik Kurumu'na yapılan bildirim,

  • hastane kayıtları, sağlık kurulu raporları ve tedavi belgeleri,

  • işyerinin risk değerlendirmesi ve iş güvenliği eğitim kayıtları,

  • tanık beyanları ve varsa kamera kayıtları,

  • ücret bordroları ve banka ödeme kayıtları.

İşverenin iş güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği bu belgelerle değerlendirilir. İşveren yükümlülüklerinin hangi hâllerde idari para cezası doğurduğu iş güvenliği cezaları yazısında açıklandığından, kazadan sonra bu yükümlülüklere ilişkin kayıtların da talep edilmesi önem taşımaktadır.

8. Sıkça Sorulan Sorular

İş kazasında SGK ödemesi alan çalışan ayrıca tazminat alabilir mi?

Evet, Sosyal Güvenlik Kurumu'ndan gelir veya ödenek alan çalışan, karşılanmayan zararı için işverenden ayrıca tazminat talep edebilir. Ancak Kurumun bağladığı gelirin peşin sermaye değeri, hesaplanan maddi tazminattan düşülür. Manevi tazminat ise Sosyal Güvenlik Kurumu ödemelerinden etkilenmez ve ayrıca talep edilir.

İş kazası tazminat davası ne kadar sürer?

İş kazası tazminat davaları, kusur ve hesap bilirkişi incelemeleri gerektirdiği için genellikle birkaç yıl sürer. Sürekli iş göremezlik oranının belirlenmesi için sağlık kurulu raporu alınması da süreyi uzatabilir. İstinaf ve temyiz aşamaları dahil edildiğinde yargılama süresi daha da uzayabilir; bu nedenle delillerin dava açılmadan önce toplanması süreyi kısaltmaya yardımcı olur.

Kusurlu olan işçi tazminat alabilir mi?

Evet, kazada kusuru bulunan işçi de işverenin kusuru oranında tazminat alabilir. İşçinin kendi kusuru, tazminattan kusur oranı kadar indirim yapılmasına yol açar. Kazanın tamamen işçinin ağır kusurundan kaynaklandığı ve işverenin hiçbir önlem eksikliğinin bulunmadığı durumlarda ise işverenin sorumluluğu ortadan kalkabilir.

Taşeron işçisinin iş kazasında kim sorumludur?

Alt işveren çalışanının uğradığı iş kazasında, asıl işveren ile alt işveren kural olarak birlikte ve müteselsilen sorumludur. Kazazede çalışan veya yakınları tazminat talebini her iki işverene karşı da yöneltebilir. İşverenlerin kendi aralarındaki rücu ilişkisi ise kusur oranlarına ve aralarındaki sözleşmeye göre belirlenir.

İş kazası ceza davası tazminat davasını etkiler mi?

Ceza davasında verilen karar, tazminat davasındaki hâkimi kusur oranı bakımından bağlamaz; ancak tespit edilen maddi olgular dikkate alınır. Ceza mahkemesinin beraat kararı da tazminat davasının reddi sonucunu kendiliğinden doğurmaz. Bu nedenle iki dava birbirinden bağımsız olarak yürütülür ve kusur ayrıca belirlenir.

9. Sonuç

İş kazası 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesinde tanımlanmıştır; işverene karşı açılacak maddi ve manevi tazminat davaları iş mahkemesinde görülür ve Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesi uyarınca 10 yıllık zamanaşımına tabidir. İşverenin kusuru varsa Sosyal Güvenlik Kurumu da 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesi uyarınca işverene rücu eder.

Kaza sonrasında sağlık raporlarının, kaza tutanaklarının ve iş güvenliği kayıtlarının toplanmaması, kusur ve zararın ispatını güçleştirebilir. Bu nedenle iş kazasının ardından delillerin vakit kaybetmeden güvence altına alınması önem taşımaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayınıza ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.