Annenizin vefatından sonra evini vasiyetnameyle komşusuna bıraktığını ya da ölümünden birkaç ay önce bütün birikimini bir yakınına bağışladığını öğrendiyseniz, elinizde kalan hak çoğu zaman saklı paydır. Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan vasiyet ve bağışların, saklı payı tamamlayacak ölçüde indirilmesi için açılır. Dava vasiyetnameyi ya da bağışı ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmı geri alır.
Tenkis, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 560 ilâ 571. maddelerinde düzenlenir. Bu yazıda saklı paylı mirasçıları, tenkise tabi kazandırmaları, hesap yöntemini ve süreleri örnekle anlatıyoruz. Saklı pay oranlarının dayandığı yasal pay kurallarını yasal mirasçılar ve miras payları yazımızda ele aldık.
Kısaca
Tenkis davasını kimler açabilir? Saklı paylı mirasçılar: altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş. Kardeşlerin saklı payı yoktur, bu nedenle tenkis davası açamazlar (TMK m. 506).
Tenkis davası süresi ne kadar? Saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından, diğer kazandırmalarda mirasın açılmasından itibaren 10 yıldır (TMK m. 571).
Altsoyun saklı payı ne kadar? Altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır (TMK m. 506/1).
Tenkis hangi sırayla yapılır? Önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra sağlararası kazandırmalar en yeniden başlanarak indirilir (TMK m. 570).
Saklı pay nedir, kimlere tanınır?
Saklı pay, kanunun belirli mirasçılara güvence altına aldığı ve mirasbırakanın vasiyet ya da bağışla ortadan kaldıramayacağı miras payı bölümüdür. Mirasbırakan, saklı paylar dışında kalan kısımda, yani tasarruf oranında serbestçe tasarruf edebilir (TMK m. 505).
Saklı paylı mirasçı | Saklı pay oranı | Dayanak |
|---|---|---|
Altsoy (çocuk, torun) | Yasal miras payının yarısı | TMK m. 506/1 |
Ana ve baba | Her biri için yasal miras payının dörtte biri | TMK m. 506/2 |
Eş (altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte) | Yasal miras payının tamamı | TMK m. 506/3 |
Eş (diğer hâllerde) | Yasal miras payının dörtte üçü | TMK m. 506/3 |
Kardeşler | Saklı payı yoktur | 5650 sayılı Kanun ile kaldırıldı |
Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yürürlüğe giren değişiklikle kaldırıldığından, kardeşler mirasbırakanın vasiyet ve bağışlarına tenkis yoluyla itiraz edemez. Kardeşlerin konumunu kardeşlerin miras payı yazımızda ayrıca anlattık.
Tenkis davası nedir ve iptal davasından farkı ne?
Tenkis davası, saklı payını alamayan mirasçının, mirasbırakanın tasarruf oranını aşan tasarruflarının bu orana indirilmesini istediği davadır (TMK m. 560). Davada tasarrufun geçerliliği tartışılmaz; geçerli bir tasarrufun yalnızca ölçüsü düzeltilir.
Vasiyetnamenin şekil eksikliği, ehliyetsizlik veya irade sakatlığı gibi bir kusuru varsa yol iptal davasıdır. Uygulamada mirasçılar önce iptal, iptal kabul edilmezse tenkis talebini aynı dilekçede terditli olarak ileri sürer. İptal sebeplerini vasiyetnamenin iptali davası yazımızda inceledik.
Muris muvazaasıyla karıştırılmamalı
Mirasbırakan, taşınmazını gerçekte bağışlamak istediği hâlde tapuda satış gibi göstermişse, mirasçılar bu işleme karşı muris muvazaasına dayanarak tapu iptali ve tescil davası açabilir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı, mirasçılardan mirasçılık sıfatı ile muvazaalı işlemin iptalini isteme hakkını tanımıştır (Yargıtay İBK, 01.04.1974, E. 1974/1, K. 1974/2). Muvazaa davasında saklı paylı olma şartı aranmaz; tenkis davasında ise aranır. Bu ayrımı muris muvazaası ve tapu iptal davası yazımızda ayrıntılı ele aldık.
Hangi kazandırmalar tenkise tabidir?
Ölüme bağlı tasarrufların tamamı, yani vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar, saklı payı zedeledikleri ölçüde tenkise tabidir. Sağlararası kazandırmalar ise ancak kanunda sayılan hâllerde tenkis edilir (TMK m. 565).
Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar: Mirasbırakanın miras payına mahsuben, çeyiz, kuruluş sermayesi veya mal varlığının devri gibi denkleştirmeye tabi olmayan karşılıksız kazandırmaları.
Miras payının ödenmesi: Mirastan feragat karşılığında yapılan ödemeler ve miras payının ödenmesi niteliğindeki kazandırmalar.
Dönülebilir bağışlamalar ve son bir yıl: Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı, olağan hediyeler dışındaki bağışlamalar.
Kaçınma amacı: Mirasbırakanın tenkis hükümlerinden kaçınmak amacıyla yaptığı açık kazandırmalar; bu hâlde bir yıllık sınır aranmaz.
Karşılıklı görünen işlemler de incelenebilir: devredilen malın değeri ile bakımın değeri arasında açık oransızlık bulunan bir ölünceye kadar bakma sözleşmesi, karşılıksız kısmı bakımından tenkis tartışmasına konu olabilir. Kaçınma amacına dayanılan hâlde ispat yükü davacı mirasçıdadır. Bağışın tarihi, miktarı, mirasbırakanın kalan mal varlığına oranı ve lehtarla ilişkisi, kaçınma amacının ispatında başlıca göstergelerdir.
Tenkis hesabı nasıl yapılır?
Tenkis hesabı, saklı payın hesaplanacağı mal varlığının belirlenmesiyle başlar. Mirasbırakanın ölüm tarihindeki malvarlığından borçlar, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayanların üç aylık geçim giderleri çıkarılır (TMK m. 507). Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar ise bu tutara eklenir (TMK m. 508).
Net tereke: Ölüm tarihindeki aktiflerden borçlar ve TMK m. 507’deki giderler düşülür.
Hesap tabanı: Net terekeye, TMK m. 565 kapsamındaki sağlararası kazandırmalar eklenir.
Saklı paylar: Her mirasçının yasal payı bulunur, saklı pay oranıyla çarpılır.
Tasarruf oranı: Hesap tabanından saklı payların toplamı çıkarılır.
Aşım: Tüm tasarrufların toplamı tasarruf oranını ne kadar aşıyorsa tenkis edilecek miktar odur.
Hesap örneği
Mirasbırakanın eşi önceden ölmüş, iki çocuğu vardır. Ölüm tarihinde borçlar düşüldükten sonra 3.000.000 TL değerinde bir dairesi kalmış ve bu daireyi vasiyetnameyle komşusuna bırakmıştır. Ayrıca ölümünden 6 ay önce bir arkadaşına 1.000.000 TL bağışlamıştır.
Hesap tabanı: 3.000.000 + 1.000.000 = 4.000.000 TL (son bir yıl içindeki bağış eklenir).
Her çocuğun yasal payı: 2.000.000 TL; saklı payı: 1.000.000 TL. Saklı payların toplamı 2.000.000 TL’dir.
Tasarruf oranı: 4.000.000 − 2.000.000 = 2.000.000 TL.
Tasarrufların toplamı 4.000.000 TL; aşım 2.000.000 TL’dir.
Tenkis önce vasiyetten yapılır: vasiyet 3.000.000 TL’den 1.000.000 TL’ye indirilir; bağış olduğu gibi kalır.
Sonuçta her çocuk 1.000.000 TL değerinde saklı payını, komşu ise 1.000.000 TL değerinde kısmı alır. Tenkis edilen kısım bölünemeyen bir taşınmazsa, komşu daireyi bedel ödeyerek kendisinde tutmak ya da daireyi verip kalan değeri istemek arasında seçim yapabilir (TMK m. 564/2).
Tenkis hangi sırayla yapılır?
Tenkis, önce ölüme bağlı tasarruflardan başlar; bunlar yetmezse sağlararası kazandırmalar, en yeni tarihliden başlanarak eskisine doğru indirilir (TMK m. 570). Bu sıra, mirasbırakanın en son yaptığı işlemin saklı payı zedeleyen işlem olduğu varsayımına dayanır.
Sıra | Tenkis edilen kazandırma | Uygulama |
|---|---|---|
1 | Vasiyetname ve miras sözleşmesiyle yapılan kazandırmalar | Aynı anda doğan kazandırmalar oranlı olarak indirilir |
2 | En son yapılan sağlararası kazandırma | Ölüme bağlı tasarruflar yetmediğinde |
3 | Daha eski sağlararası kazandırmalar | Saklı pay tamamlanana kadar geriye doğru |
Saklı paylı bir mirasçıya da vasiyetle kazandırma yapılmışsa, tenkis bu mirasçının saklı payını aşan kısmı ile sınırlı tutulur; mirasçılara yapılan kazandırmalar ancak saklı paylarını aşan oranda tenkise tabi olur (TMK m. 561).
Tenkis davası süresi ne zaman başlar?
Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak 1 yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılması, diğer tasarruflarda ise mirasın açılması tarihinden başlayarak 10 yıl geçmekle düşer (TMK m. 571/1). Tenkis, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571/3).
Yargıtay kararı
Yargıtay, bir yıllık sürenin her durumda ölüm günü başlamadığını vurgulamıştır: “Hemen belirtilmelidir ki, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrenme tarihi, murisin ölüm tarihi olabileceği gibi, somut olayın özelliğine göre murisin ölüm tarihinden sonraki bir tarih de olabilecektir.” (Yargıtay 1. HD, 13.02.2019, E. 2016/4322, K. 2019/912). Bağışı ölümden aylar sonra tapu kayıtlarından öğrenen mirasçı için süre, bu öğrenme tarihinden işler.
Süre hesabı örneği
Mirasbırakan 20 Ocak 2026’da ölmüştür. Oğlu, babasının ölümünden 8 ay önce bir taşınmazını bağışladığını 15 Eylül 2026’da tapu kaydını alırken öğrenmiştir. Bir yıllık süre 15 Eylül 2026’dan işler ve 15 Eylül 2027’de dolar. Her hâlde son sınır, mirasın açıldığı 20 Ocak 2026’dan itibaren 10 yıl, yani 20 Ocak 2036’dır.
Dava nasıl açılır ve neler istenebilir?
Tenkis davası, mirasbırakanın son yerleşim yeri asliye hukuk mahkemesinde, tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişiye karşı açılır. Davacı, saklı payının ne ölçüde zedelendiğini ve tasarrufların değerini ispatlamakla yükümlüdür.
Belirsiz alacak: Tasarrufların değeri dava açılırken bilinemiyorsa tenkis davası belirsiz alacak davası olarak açılabilir; Yargıtay bu yönde karar vermiştir (Yargıtay 1. HD, 31.05.2017, E. 2017/2295, K. 2017/3044). Değer, keşif ve bilirkişi incelemesiyle belirlenir.
Değer tarihi: Tenkise konu malların değeri, kural olarak mirasbırakanın ölüm tarihine göre belirlenir (TMK m. 507/1).
İhtiyati tedbir: Davalının taşınmazı üçüncü kişilere devretmesini önlemek için tapu kaydına tedbir şerhi istenebilir.
Terditli talep: Muvazaa veya iptal iddiası varsa asıl talep olarak bunlar, terditli olarak tenkis istenebilir.
Lehine kazandırma yapılan kişi açısından
Vasiyet veya bağışla mal edinen kişi, tenkis davasında yalnızca hesabı değil, davanın şartlarını da tartışabilir. İlk savunma, davacının saklı paylı mirasçı olmadığı ya da mirası reddettiği için mirasçılık sıfatını kaybettiğidir; bu durumda dava baştan reddedilir.
Süre itirazı: Davacının bağışı veya vasiyetnameyi bir yıldan önce öğrendiği, örneğin tapu kayıtlarını aylar önce aldığı belgelerle gösterilebilir.
Bir yıllık sınır: Bağışın ölümden bir yıldan daha önce yapıldığı ve kaçınma amacı taşımadığı ileri sürülebilir.
Değer itirazı: Hesap tabanına eklenen kazandırmanın değeri ve ölüm tarihindeki tereke değeri bilirkişi raporuna karşı tartışılabilir.
Borçların eklenmesi: Terekeden düşülmesi gereken borç ve giderlerin hesaba katılmadığı gösterilebilir; bu, tasarruf oranını değiştirir.
Kazandırma yapılan kişi iyiniyetliyse, tenkis edilen kısımdan yalnızca dava tarihindeki zenginleşmesi oranında sorumlu tutulur (TMK m. 566). Bu nedenle bağışlanan paranın harcanmış olması, iyiniyetli lehtarın geri verme yükümlülüğünü daraltabilir.
Saklı paylı mirasçı açısından kontrol listesi
Mirasçılık belgesini alın ve saklı paylı olup olmadığınızı belirleyin.
Mirasbırakan adına kayıtlı ve son yıllarda devredilmiş taşınmazların tapu kayıtlarını çıkarın.
Vasiyetnamenin açılış tutanağının size tebliğ tarihini not edin.
Bağışın tarihini ve kaçınma amacını gösterecek banka hareketlerini toplayın.
Öğrenme tarihini belgeleyin; bir yıllık süre bu tarihten işler.
Değeri bilmiyorsanız davayı belirsiz alacak davası olarak açmayı değerlendirin.
