Ölen bir yakınınızın vasiyetnamesi yoksa mirasın kime kalacağını kanun belirler. Yasal mirasçılar, mirasbırakanın altsoyu, anne-baba zümresi, büyükanne-büyükbaba zümresi, sağ kalan eşi ve evlatlığıdır; bunların hiçbiri yoksa miras Devlete geçer. Sıralama zümre sistemine göre yapılır: daha yakın zümrede tek bir mirasçı bile varsa sonraki zümre mirastan pay alamaz.
Yasal mirasçılık 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 495 ilâ 501. maddelerinde düzenlenir. Bu yazıda zümreleri, eşin özel durumunu, halefiyet kuralını ve mirasçılık sıfatının kaybedildiği halleri anlatıyoruz. Payların rakamla nasıl hesaplandığını miras payı hesaplama yazımızda örneklerle ayrıca gösterdik.
Kısaca
Yasal mirasçılar kimlerdir? Yasal mirasçılar altsoy, anne-baba ve onların altsoyu, büyükanne-büyükbaba ve onların çocukları, sağ kalan eş, evlatlık ve mirasçı yoksa Devlettir (TMK m. 495-501).
Çocuklar varken anne-baba mirasçı olur mu? Hayır. Altsoyu bulunan mirasbırakanın anne ve babası mirasçı olmaz; ikinci zümre ancak altsoy yoksa devreye girer (TMK m. 496).
Eş hangi zümreye girer? Hiçbirine. Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre 1/4, 1/2, 3/4 ya da mirasın tamamını alır (TMK m. 499).
Ölmüş çocuğun payı kime geçer? Mirasbırakandan önce ölmüş çocuğun payını, halefiyet yoluyla onun kendi altsoyu alır (TMK m. 495/3).
Yasal mirasçılık nedir?
Yasal mirasçılık, mirasbırakanın ölüme bağlı bir tasarrufla başka bir düzen kurmadığı ölçüde mirasın kanunun belirlediği akrabalara ve eşe geçmesidir. Mirasbırakan malvarlığının bir kısmında tasarrufta bulunduysa, tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır (TMK m. 514/2).
Türk hukuku yasal mirasçıları kan hısımlığına dayalı zümrelere ayırır. Bir zümrede mirasçı varsa sonraki zümre tamamen dışarıda kalır; aynı zümrede ise kökler arasında eşit paylaşım yapılır. Sağ kalan eş ve evlatlık bu sistemin dışında kalan özel statülü mirasçılardır.
Zümre sistemi: üç kan hısımı zümresi
Yasal mirasçılar arasında sıra, mirasbırakana kan bağıyla en yakın olan zümreden başlar ve her zümre kendinden sonrakini dışlar. Türk Medeni Kanunu üç zümre kabul eder:
Birinci zümre (altsoy): Çocuklar, torunlar ve onların çocukları. Çocuklar eşit olarak mirasçıdır (TMK m. 495/2).
İkinci zümre (anne-baba): Anne ve baba ile onların altsoyu, yani kardeşler, yeğenler. Altsoyu olmayan mirasbırakanın mirasçılarıdır ve eşit paylaşırlar (TMK m. 496/1).
Üçüncü zümre (büyükanne-büyükbaba): Anne ve baba tarafından büyükanne ve büyükbabalar ile onların altsoyu, yani amca, hala, dayı, teyze ve çocukları. Ancak ilk iki zümrede kimse yoksa mirasçı olurlar (TMK m. 497/1).
Üçüncü zümrede, sağ kalan eş varsa halefiyet büyükanne ve büyükbabanın çocuklarında durur; kuzenler eşle birlikte mirasçı olamaz (TMK m. 497/son). Eş yoksa kuzenler ve onların çocukları da halefiyetle mirasçı olabilir.
Zümrenin bir tarafı boşsa
İkinci zümrede anne ya da baba taraflarından birinde hiç mirasçı yoksa bütün miras diğer taraftaki mirasçılara kalır (TMK m. 496/3). Örneğin babası altsoy bırakmadan ölmüş, annesi sağ olan çocuksuz ve bekâr bir mirasbırakanın mirasının tamamı annesine geçer.
Üçüncü zümrede de aynı mantık işler. Anne veya baba tarafındaki büyükanne ve büyükbabalardan biri altsoy bırakmadan önce ölmüşse payı aynı taraftaki mirasçılara, o taraftaki ikisi de altsoysuz ölmüşse bütün miras diğer taraftaki mirasçılara kalır (TMK m. 497/3-4).
Halefiyet nasıl işler?
Halefiyet, mirasbırakandan önce ölen mirasçının yerine kendi altsoyunun geçmesidir. Mirasbırakandan önce ölmüş çocukların yerini her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyları alır (TMK m. 495/3). Aynı kural anne-baba ile büyükanne-büyükbaba zümresinde de uygulanır (TMK m. 496/2, 497/2).
Halefiyette pay kök esasına göre bölünür. Ölmüş çocuğun üç torunu varsa, üç torun dedelerinin diğer çocuklarıyla eşit pay almaz; yalnızca kendi ebeveynlerine düşecek payı aralarında üçe böler.
Hesap örneği
Eşi daha önce ölmüş bir mirasbırakanın iki oğlu vardır; oğullardan biri babasından önce ölmüş ve geride iki çocuk bırakmıştır. Miras önce iki köke ayrılır: sağ oğul 1/2 alır. Ölmüş oğlun 1/2 payı onun iki çocuğu arasında bölünür ve torunların her biri 1/2 × 1/2 = 1/4 pay alır. 4.000.000 TL’lik terekede sağ oğula 2.000.000 TL, torunların her birine 1.000.000 TL düşer; rakamlar örnektir.
Sağ kalan eş kaç pay alır?
Sağ kalan eş kan hısımı değildir, ama her zümreyle birlikte mirasçı olabilen özel statülü yasal mirasçıdır. Eşin payı, birlikte bulunduğu zümreye göre değişir (TMK m. 499):
Eşle birlikte mirasçı olanlar | Eşin payı | Kan hısımlarının payı | Dayanak |
|---|---|---|---|
Altsoy (çocuk, torun) | 1/4 | 3/4 | TMK m. 499/1 |
Anne-baba zümresi | 1/2 | 1/2 | TMK m. 499/2 |
Büyükanne-büyükbaba ve onların çocukları | 3/4 | 1/4 | TMK m. 499/3 |
Hiçbir zümrede mirasçı yok | Tamamı | - | TMK m. 499/3 |
Eşin mirasçı olabilmesi için ölüm anında evliliğin sürmesi gerekir. Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz; boşanma davası sürerken eş ölür ve davaya mirasçılardan biri devam edip sağ kalan eşin kusuru ispatlanırsa aynı sonuç doğar (TMK m. 181). Eşin payı ile aile konutu üzerindeki özel hakları eşin miras payı yazımızda ayrıntılı anlattık.
Evlatlık, evlilik dışı çocuk ve Devletin durumu
Evlatlık ve onun altsoyu, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlatlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder (TMK m. 500/1). Buna karşılık evlat edinen ve onun hısımları evlatlığa mirasçı olmaz (TMK m. 500/2).
Evlilik dışında doğmuş ve soybağı tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmuş olan çocuk, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olur (TMK m. 498). Soybağı kurulmamış çocuk ise baba yönünden mirasçı sayılmaz; önce soybağının kurulması gerekir.
Mirasçı bırakmadan ölen kişinin mirası Devlete geçer (TMK m. 501). Mirasçıların bulunup bulunmadığı bilinmiyorsa sulh hâkimi bir ay arayla iki kez ilan yapar ve hak sahiplerini son ilandan itibaren en geç bir yıl içinde başvurmaya çağırır (TMK m. 594/1).
Kardeşler ne zaman mirasçı olur?
Kardeşler, ikinci zümrede anne ve babanın altsoyu olarak mirasçı olur; bu nedenle mirasbırakanın çocuğu ya da torunu varsa kardeşler mirastan pay alamaz. Anne-baba sağsa kardeşler yine mirasçı olmaz, çünkü önce anne ve baba gelir.
Kardeşler ancak anne ya da babadan biri ya da ikisi mirasbırakandan önce ölmüşse, ölen ebeveynin yerine halefiyetle geçer (TMK m. 496/2). Kardeşlerin saklı payı ise 2007 yılında 5650 sayılı Kanunla kaldırılmıştır. Bütün senaryoları kardeşlerin miras payı yazımızda karşılaştırdık.
Yasal mirasçılık ile atanmış mirasçılık arasındaki fark
Yasal mirasçılık kanundan, atanmış mirasçılık ise mirasbırakanın vasiyetnamesinden ya da miras sözleşmesinden doğar. Mirasbırakan mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir ya da birden çok kişiyi mirasçı atayabilir (TMK m. 516/1).
Atama özgürlüğü sınırsız değildir. Altsoyu, anne ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan ancak saklı paylar dışında kalan kısımda tasarruf edebilir (TMK m. 505/1). Saklı pay altsoy için yasal payın yarısı, anne ve babanın her biri için dörtte biri, eş için ise altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal payın tamamı, diğer hallerde dörtte üçüdür (TMK m. 506).
Bu sınırı aşan vasiyet geçersiz olmaz; saklı payı zedelenen mirasçı tenkis davası açarak aşan kısmın indirilmesini ister. Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar ise, aksi anlaşılmadıkça yalnızca paylaştırma kuralı sayılır (TMK m. 560/2).
Mirasçılık sıfatı hangi hallerde kaybedilir?
Yasal mirasçı olmak, mirastan pay almanın garantisi değildir; dört durumda mirasçı terekeden pay alamaz. Bu hallerde payın kime geçtiği de ayrı kurallara bağlıdır:
Hal | Nasıl gerçekleşir? | Pay kime geçer? | Dayanak |
|---|---|---|---|
Mirastan yoksunluk | Mirasbırakanı kasten öldürmek, vasiyetnameyi yok etmek gibi fiiller | Yoksun olanın altsoyuna | TMK m. 578, 579 |
Mirasçılıktan çıkarma | Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu | Çıkarılanın altsoyuna, yoksa diğer yasal mirasçılara | TMK m. 510, 511 |
Mirastan feragat | Mirasbırakanla resmi şekilde yapılan sözleşme | Sözleşmeye göre; ivazlı feragat altsoyu da bağlar | TMK m. 528 |
Mirasın reddi | 3 ay içinde sulh mahkemesine beyan | Reddeden ölmüş gibi hak sahiplerine | TMK m. 611 |
Bu kurumların birbirinden farkını mirastan feragat sözleşmesi yazımızda karşılaştırmalı olarak ele aldık.
Hangi tarihteki kanun uygulanır?
Mirasçılar ve payları, mirasbırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan kanuna göre belirlenir. 1 Ocak 2002’den sonraki ölümlerde 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 4 Ekim 1926 ile 1 Ocak 2002 arasındaki ölümlerde 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi, daha önceki ölümlerde ise o dönemin miras hükümleri uygulanır.
Bu kural 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun’un 17. maddesine dayanır: miras, mirasbırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan kanuna göre belirlenir. Mirasçılık belgesindeki ölüm tarihi bu yüzden pay hesabının başlangıç noktasıdır; belge alınırken ölüm tarihinin doğru yazıldığı mutlaka kontrol edilmelidir.
Eski ölümlere dikkat. Tapuda hâlâ dedesinin adına kayıtlı bir taşınmazda paylar, dedenin ölüm tarihine göre hesaplanır. Örneğin eşin payı ve kardeşlerin saklı payı dönemden döneme değiştiği için güncel kurallarla yapılan hesap yanlış sonuç verebilir.
Sık yapılan hatalar
Çocukları olan mirasbırakanın anne ve babasını da mirasçı saymak.
Önceden ölmüş çocuğun torunlarını mirasçılık belgesine yazdırmamak.
Torunlara, ölmüş ebeveynin payı yerine kişi başı eşit pay vermek.
Boşanma kesinleşmeden ölüm gerçekleştiğinde eşi kendiliğinden mirasçı dışı saymak.
Evlatlığın biyolojik ailesinden de mirasçı olduğunu gözden kaçırmak.
Eski tarihli ölümlerde bugünkü kanunla pay hesabı yapmak.
