Eşin Miras Payı Ne Kadar? Saklı Pay, Aile Konutu ve Mal Rejimi

Eşini kaybeden biri çoğu zaman aynı soruyla karşılaşır: oturduğum ev, ortak birikimlerimiz ve eşimin adına kayıtlı mallar kime kalacak? Eşin miras payı, birlikte mirasçı olduğu akrabalara göre değişir: çocuklarla birlikte mirasın 1/4’ü, anne-baba zümresiyle 1/2’si, büyükanne-büyükbaba zümresiyle 3/4’ü, bunlar da yoksa tamamı eşe kalır. Ancak eşin eline geçen toplam değer, yalnızca bu orana bakılarak hesaplanamaz; çünkü mirastan önce mal rejimi tasfiye edilir.

Eşin mirasçılığı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 499. maddesinde, saklı payı 506. maddesinde, aile konutu üzerindeki hakları 240 ve 652. maddelerinde düzenlenir. Bu yazıda eşin payını, saklı payını, mal rejimi alacağıyla ilişkisini ve aile konutu hakkını anlatıyoruz. Bütün mirasçıların sırasını yasal mirasçılar ve miras payları yazımızda ayrıca ele aldık.

Kısaca

• Eşin miras payı ne kadar? Eşin miras payı çocuklarla birlikte 1/4, anne-baba zümresiyle 1/2, büyükanne-büyükbaba zümresiyle 3/4’tür; bunlar yoksa mirasın tamamı eşe kalır (TMK m. 499).

• Eşin saklı payı var mı? Evet. Eş, altsoy veya anne-baba zümresiyle mirasçıysa yasal payının tamamı, diğer hallerde dörtte üçü saklı paydır (TMK m. 506/4).

• Eş, evde oturmaya devam edebilir mi? Evet. Sağ kalan eş, birlikte yaşadıkları konutun miras payına mahsuben kendisine mülkiyet olarak verilmesini isteyebilir (TMK m. 652/1).

• Boşanan eş mirasçı olur mu? Hayır. Boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz (TMK m. 181/1).

Eşin miras payı ne kadar?

Eşin miras payı, mirasbırakanın hangi zümreden akrabalarının sağ olduğuna göre belirlenir; eş, kan hısımı olmamasına rağmen her zümreyle birlikte mirasçı olabilen tek yasal mirasçıdır. TMK m. 499’a göre oranlar şöyledir:

Tablodaki tutarlar örnektir ve mal rejimi tasfiyesinden sonra kalan net tereke üzerinden hesaplanmıştır. Saklı pay sütunu, mirasbırakanın vasiyetnameyle bile eşin elinden alamayacağı asgari değeri gösterir. Çocuklardan biri önceden ölmüşse yerine torunlar geçer; bu durum eşin 1/4 payını değiştirmez.

Eş ile kardeşler birlikte mirasçı olursa

Çocuğu olmayan ve anne-babası ölmüş bir mirasbırakanın kardeşleri, ikinci zümrede anne-babanın yerine halefiyetle geçer. Bu durumda eş mirasın 1/2’sini, kardeşler kalan 1/2’yi alır. Kardeşlerin saklı payı bulunmadığından mirasbırakan vasiyetnameyle kardeşlerin payını da eşine bırakabilir. Ayrıntılar kardeşlerin miras payı yazımızdadır.

Eşin saklı payı ne kadardır?

Sağ kalan eşin saklı payı, altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hallerde yasal miras payının dörtte üçüdür (TMK m. 506/4). Bu nedenle çocukları olan bir kişi, vasiyetnameyle eşinin 1/4 payını hiçbir şekilde azaltamaz.

Mirasbırakan eşine yasal payından fazlasını bırakabilir, ama eşinin saklı payını zedeleyemez. Saklı payı ihlal edilen eş, tenkis davası açarak tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların indirilmesini ister (TMK m. 560). Eşin saklı payı ancak geçerli bir mirasçılıktan çıkarma ya da mirastan feragat sözleşmesiyle ortadan kalkar.

Mal rejimi eşin payını nasıl etkiler?

Eşin miras payı, ölen eşin bütün malları üzerinden değil, önce mal rejimi tasfiye edildikten sonra kalan tereke üzerinden hesaplanır. Evlilikte yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır ve her eş, diğerinin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m. 202, 236/1).

Edinilmiş mal, eşin mal rejimi sürerken karşılığını vererek elde ettiği değerlerdir; çalışmasının karşılığı olan edinimler ve kişisel mallarının gelirleri bu kapsamdadır (TMK m. 219). Buna karşılık evlenmeden önce sahip olunan ya da miras yoluyla edinilen mallar kişisel maldır ve tasfiyeye girmez (TMK m. 220). Mal rejimi ölümle sona erer (TMK m. 225/1).

Hesap örneği

Evlilik sırasında maaşıyla 8.000.000 TL’ye daire alan koca ölmüş; mirasçıları eşi ve iki çocuğudur. Başka malı ve borcu yoktur, karısının da edinilmiş malı bulunmamaktadır. Önce mal rejimi tasfiye edilir: eşin katılma alacağı artık değerin yarısı olan 4.000.000 TL’dir.

Terekeye kalan 4.000.000 TL üzerinden eş 1/4 oranıyla 1.000.000 TL miras alır. Eşin eline geçen toplam değer 4.000.000 + 1.000.000 = 5.000.000 TL, her çocuğa düşen pay ise 1.500.000 TL’dir. Rakamlar örnektir.

Aynı daire kocanın babasından miras kalmış olsaydı kişisel mal sayılır ve katılma alacağı doğmazdı. Bu durumda eş, 8.000.000 TL’lik terekeden yalnızca 1/4 oranıyla 2.000.000 TL alırdı. Malın edinilme şekli, eşin eline geçen tutarı bu örnekte iki buçuk kat değiştirmektedir.

Çocuk yoksa eşin payı nasıl hesaplanır?

Mirasbırakanın çocuğu veya torunu yoksa eş mirasın yarısını alır; diğer yarı anne ve babaya, onlar önceden ölmüşse onların yerine geçen kardeşlere ve yeğenlere kalır (TMK m. 496, 499/2). Anne veya babadan birinin önce ölmesi eşin payını değiştirmez, yalnızca diğer yarının kime gideceğini belirler.

Örneğin terekesi 6.000.000 TL olan çocuksuz bir kişinin eşi, annesi ve babasından önce ölmüş bir erkek kardeşi bulunsun. Eş 1/2 oranıyla 3.000.000 TL alır. Kalan 3.000.000 TL anne ve baba tarafı arasında ikiye bölünür: annenin payı 1.500.000 TL’dir; ölmüş babanın 1.500.000 TL’lik payı onun altsoyu olan erkek kardeşe geçer. Mirasbırakanla kardeşin hem anne hem baba bir olduğu varsayılmıştır ve rakamlar örnektir.

Bu senaryoda annenin saklı payı yasal payının dörtte biri, yani 375.000 TL’dir (TMK m. 506/2); kardeşin ise saklı payı yoktur. Mirasbırakan vasiyetnameyle eşine annesinin saklı payı dışında kalan bütün değerleri bırakabilirdi.

Aile konutu ve ev eşyası üzerindeki hak

Sağ kalan eş, tereke malları arasında ev eşyası veya eşlerin birlikte yaşadıkları konut varsa, bunlar üzerinde miras payına mahsuben kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını isteyebilir (TMK m. 652/1). Bu hak, eşin oturduğu evden çıkarılmamasını güvence altına alır.

• Mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı: Haklı sebepler varsa, sağ kalan eşin veya diğer yasal mirasçılardan birinin istemiyle mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı tanınabilir (TMK m. 652/2). Bu hakların içeriğini intifa hakkı yazımızda anlattık.

• Mal rejiminden doğan hak: Konut edinilmiş mal sayılan bir değerse, eş katılma alacağına mahsuben konut üzerinde intifa veya oturma hakkı isteyebilir; ev eşyası üzerinde mülkiyet hakkı da talep edebilir (TMK m. 240/1-2).

• Sınır: Mirasbırakanın meslek veya sanat icra ettiği ve altsoyundan birinin aynı mesleği sürdürmesi için gerekli olan bölümlerde eş bu hakları kullanamaz (TMK m. 652/3).

Eşin sağlığında konuta yönelik koruması ise ayrı bir kurumdur; aile konutu şerhini aile konutu şerhi yazımızda ele aldık.

Eş hangi hallerde mirasçı olamaz?

Eşin mirasçı olabilmesi için mirasbırakanın ölümü anında evliliğin devam etmesi gerekir; boşanan eşler birbirinin yasal mirasçısı olamaz ve boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları da, aksi anlaşılmadıkça kaybeder (TMK m. 181/1). Eşin mirasçılığını sona erdiren başlıca durumlar şunlardır:

• Boşanma davası sırasında ölüm: Dava sürerken eşlerden biri ölür, mirasçılarından biri davaya devam eder ve sağ kalan eşin kusuru ispatlanırsa sağ kalan eş mirasçı olamaz (TMK m. 181/2).

• Evliliğin butlanı: Butlan davası sonunda evlenme sırasında iyiniyetli olmadığı anlaşılan sağ kalan eş yasal mirasçı olamaz (TMK m. 159).

• Mirastan yoksunluk: Mirasbırakanı kasten öldüren veya öldürmeye teşebbüs eden eş mirasçı olamaz (TMK m. 578/1).

• Çıkarma ve feragat: Geçerli bir mirasçılıktan çıkarma tasarrufu ya da mirastan feragat sözleşmesi eşin mirasçılığını kaldırır (TMK m. 510, 528).

Boşanmadan önce yapılmış bir vasiyetnameyle eşe bırakılan kazandırmalar da boşanmayla birlikte, vasiyetnameden aksi anlaşılmadıkça düşer (TMK m. 181/1). Boşanma sonrasında eski eşe bir şey bırakılmak isteniyorsa yeni bir vasiyetname yapılması daha güvenlidir.

Fiilen ayrı yaşamak ya da boşanma davasının açılmış olması tek başına mirasçılığı ortadan kaldırmaz. Boşanma kararı kesinleşmeden ölüm gerçekleşir ve mirasçılar davaya devam etmezse eş mirasçı olarak kalır.

Sağ kalan eş açısından yapılması gerekenler

Eşini kaybeden kişinin ilk aylarda vereceği kararlar, eline geçecek değeri doğrudan etkiler. Mal rejimi alacağı ile miras payını karıştırmamak ve konutla ilgili hakları süresi içinde ileri sürmek gerekir.

• Malları ayırın: Eşinizin adına kayıtlı her malın evlilikten önce mi, evlilik sırasında mı, miras yoluyla mı edinildiğini belgeleyin.

• Kendi edinilmiş mallarınızı da listeleyin: Tasfiye karşılıklıdır; sizin adınıza kayıtlı edinilmiş mallar da hesaba girer.

• Konut talebini paylaşmadan önce yapın: Aile konutunun size özgülenmesi talebi, diğer mirasçılarla paylaşım yapılmadan ileri sürülmelidir.

• Vergi istisnasını kontrol edin: Çocuk yoksa eşin miras payında istisna daha yüksektir; hesap için veraset ve intikal vergisi yazımıza bakabilirsiniz.

• Borçları araştırın: Tereke borçluysa 3 aylık ret süresini kaçırmayın.

Sık yapılan hatalar

• Mal rejimi katılma alacağını hesaba katmadan doğrudan 1/4 pay üzerinden paylaşım yapmak.

• Miras yoluyla edinilmiş evi edinilmiş mal saymak.

• Çocuklar varken vasiyetnameyle eşin payının azaltılabileceğini düşünmek.

• Aile konutu talebini ileri sürmeden konutu ortaklığın giderilmesi yoluyla satışa bırakmak.

• Boşanma davası açılmış olmasını eşin mirasçılıktan çıkması için yeterli saymak.

• Kardeşlerle mirasçı olunan durumlarda eşin payını 1/4 sanmak.

Sık sorulan sorular